به گزارش آوای هگمتان؛ به دلیلی اهمیت موضوع فضای نجازی و استفاده روزافزون از این فضا در میان نوجوانان، نگرانیها درباره تأثیرات بر سلامت روانی و اجتماعی نسل جوان افزایش یافته است.
به راستی دلایل علاقه مفرط برخی نوجوانان به این فضای بی در و پیکر چیست؟
تینا دختر نوجوان ۱۶ ساله ای است که به همراه چند نفر از دوستان خود در یکی از کافههای همدان مشغول گپ و گفتگو بود، به جمع آنها با اجازه وارد شدم و بعد از خوش و بش از او پرسیدم که روزانه چقدر را در فضای مجازی می گذراند.
این نوجوان بیان کرد: از مدرسه که بازمیگردم، اول سراغ اینستاگرام ، بعد تلگرام، بعد یوتیوب… می روم و این چرخه تا شب ادامه دارد.
روزانه شاید ۷ یا ۸ ساعت وقتم را در فضای مجازی میگذرانم. بعضی وقتها خودم هم تعجب میکنم که چطور اینهمه زمان میگذرد و من حتی متوجه گذشت زمان نمی شوم.
تینا علیزاده با بیان اینکه خانوادهام اوایل خیلی سختگیری میکردند و از اُفت تحصیلی و ضعیف شدن چشمهایم گلایهمند بودند، تصریح کرد: بعضی وقتها واقعاً حس میکنم از دنیای واقعی فاصله گرفتم ولی از طرف دیگه، کلی مطلب جدید و باحال پیدا کردم.
این نوجوان با اذعان به اینکه ” میدانم استفاده از فضای مجازی خطرناک است و گاهی احساس می کنم که معتاد این فضا شده ام”، افزود: برخی فضاها مثل یوتیوب افرادی را نشان می دهد که دوست دارم جای آنها باشم و خیلی سعی می کنم مدل لباس و موهایم را شبیه آنها بکنم که باز هم جا میمانم.
این دختر ۱۶ ساله با بیان اینکه وقتی که با خانوادهام به مشکل بر میخورم، بیشتر وارد این فضا می شوم، افزود: پدر و مادرها باید فرزندان خود را درک کنند، گاهی اوقات فشار درس ، کمبودهایی که در خودم احساس می کنم سبب شده بیشتر به فضای مجازی پناه ببرم
* فضای مجازی حد و حریم ندارد
نوجوان دیگر “پدرام” بود که به قول خودش” ورزشکاری همه فن حریف است” وی نظر خود در خصوص فضای مجازی را اینگونه بیان کرد: فصای مجازی حد و حریم ندارد از مد و فشن گرفته تا مطالب علمی و آموزشی و فضای کسب و کار و… باید دید که از این فضا چطور می شود بهرهبرداری کرد؟!
وی تصریح کرد: یکی از دوستانم آنقدر در این فضا غرق بود که بعد از چندی با افت شدید درسی مجبور شد از مدرسه ما به جای دیگر برود.
این نوجوان ۱۷ ساله با اظهار اینکه همه از خطرات فصای مجازی اگاه هستند اما به نظرم جای آموزش و نحوه برخورد با این فضا به خوبی در نوجوانان تبیین نشده است.
وی با بیان اینکه بازی های آنلاین، کانال های گپ و گفتگو ویوتیوپ ..از مواردی است که بیش از حد جای خود را در نوجوانان ایرانی باز کرده است.
* اعتیاد به اینترنت، زنگ خطر خاموش در خانهها
دکترای تخصصی روانشناسی کودک و نوجوان در گفت و گو با آوای هگمتان؛ نسبت به پیامدهای روانی و اجتماعی فضای مجازی هشدار داد و با اشاره به نبود نظارت کافی در فضای مجازی گفت: ما با دنیایی آنلاین و بدون کنترل مواجه هستیم که نوجوانان در آن محافظت اندکی دارند. این وضعیت باعث شده است که پژوهشگران بسیاری به موضوع وابستگی به اینترنت و اعتیاد به بازیهای آنلاین بپردازند.
محمد ترکمان با اظهار اینکه در روانشناسی، اصطلاحی به نام “اعتیاد به اینترنت” وجود دارد که هرچند هنوز در برخی طبقهبندیهای رسمی بهعنوان اختلال شناخته نشده، اما از سال ۱۹۹۵ توسط دکتر گلدبرگ مطرح و بعدها توسط دکتر یانگ توسعه یافت، افزود: این نوع اعتیاد در دسته وابستگیهای رفتاری قرار میگیرد؛ مشابه قمار، و شاید بتوان گفت شاخصترین نوع وابستگی رفتاری در عصر حاضر است.
مشاور و درمانگر کودک و نوجوان با تشریح ساز وکار این نوع اعتیاد اظهار کرد: اعتیاد به اینترنت و بازیهای آنلاین از نظر عملکرد مغزی شباهت زیادی به اعتیاد به مواد مخدر دارد. هر دو از طریق تحریک سیستم پاداش مغز و افزایش ترشح دوپامین، فرد را به تکرار رفتار وامیدارند. در شرایط استرسزا، نوجوانان برای کسب لذت یا فرار از مشکلات به این فضا پناه میبرند.
ترکمان با اشاره به دیدگاه انجمن روانپزشکی آمریکا گفت: اگرچه این انجمن هنوز اعتیاد به اینترنت را بهطور رسمی در طبقهبندی اختلالات قرار نداده، اما آن را بهعنوان الگویی رفتاری که میتواند عملکرد فرد را مختل کند، مورد توجه قرار داده است.
* نشانههای هشدار دهنده اعتیاد به اینترنت
وی در ادامه به نشانههای هشداردهنده اعتیاد به اینترنت اشاره کرد و گفت:
نخستین نشانه، اشتغال ذهنی مداوم با اینترنت است، بهویژه زمانی که فرد به آن دسترسی ندارد، دومین مورد ، تلاشهای مکرر و ناموفق برای کاهش استفاده از اینترنت، سومین مورد افزایش تدریجی زمان استفاده می باشد.
مشاور و درمانگر کودک و نوجوان بروز علائم ترک مانند بیقراری و تحریکپذیری، ماندن طولانیمدت در فضای آنلاین بیش از نیاز اولیه، استفاده از اینترنت برای فرار از مشکلات، دروغگویی و پنهانکاری درباره میزان استفاده و همچنین آسیب به روابط اجتماعی، افت تحصیلی و انزوای اجتماعی را از دیگر نشانههای اعتیاد به فضای مجازی عنوان کرد.
دکترای تخصصی روانشناسی کودک و نوجوان با اظهار اینکه اعتیاد به اینترنت میتواند اشکال مختلفی داشته باشد، خاطرنشان شد: از وبگردی و قمار اینترنتی گرفته تا شبکههای اجتماعی، بازیهای آنلاین و حتی تماشای محتوای نامناسب، این وابستگی بهتدریج شکل میگیرد و در نهایت میتواند به اختلالات روانی مانند اضطراب، افسردگی، اختلال توجه و تمرکز و اختلالات اجتماعی منجر شود.
وی خواستار توجه جدی خانوادهها، مدارس و نهادهای فرهنگی به این موضوع شد و افزود: پیشگیری، آموزش سواد رسانهای و نظارت آگاهانه، کلید مقابله با این بحران خاموش در خانههاست.
* حساسیت دوران نوجوانی و شکل گیری شخصیت
ترکمان با اشاره به حساسیت دوران نوجوانی در شکلگیری شخصیت و هویت فردی، اظهار کرد: فضای مجازی در عین حال که میتواند فرصتهایی برای یادگیری و ارتباط فراهم کند، در صورت استفاده نادرست، منجر به بروز اختلالاتی نظیر اضطراب، افسردگی، کاهش تمرکز و اختلال خواب در نوجوانان میشود.
وی با تأکید بر اینکه تعاملات مجازی نمیتوانند جایگزین ارتباطات واقعی شوند، افزود: مهارتهای اجتماعی نظیر همدلی، حل تعارض و برقراری ارتباط مؤثر، تنها در بستر تعاملات چهرهبهچهره شکل میگیرند. نوجوانانی که عمده وقت خود را در فضای مجازی میگذرانند، در معرض خطر انزوا و کاهش تواناییهای اجتماعی قرار دارند.
مشاور و درمانگر کودک و نوجوان همچنین بر نقش کلیدی والدین در هدایت فرزندان تأکید کرد و گفت: محدودسازی صرف راهحل مؤثری نیست، والدین باید با آموزش سواد رسانهای، گفتوگوی مستمر و الگوسازی صحیح، نوجوانان را در مسیر استفاده سالم از فضای مجازی همراهی کنند.
*بهرهبرداری آگاهانه رشد خلاقیت را به دنبال دارد
دکتر ترکمان در بخش دیگری از سخنان خود، به ظرفیتهای مثبت فضای مجازی نیز اشاره کرد و خاطرنشان ساخت: در صورت بهرهبرداری آگاهانه، فضای مجازی میتواند بستری برای رشد خلاقیت، یادگیری مهارتهای جدید و گسترش افقهای فکری نوجوانان باشد.
وی بر لزوم تدوین سیاستهای فرهنگی و آموزشی متناسب با تحولات فضای مجازی، تصریح کرد: صیانت از سلامت روانی و اجتماعی نوجوانان، مسئولیتی جمعی است که نیازمند همکاری خانوادهها، نهادهای آموزشی و تصمیمگیران فرهنگی کشور است.
وی گفت: در حال حاضر، نوجوانان در فضایی آنلاین و بدون نظارت کافی حضور دارند و این امر موجب شده است که وابستگی به اینترنت و بازیهای آنلاین به یکی از دغدغههای جدی متخصصان حوزه سلامت روان تبدیل شود.
*نتیجه گیری؛
مجازی، بهعنوان یکی از پدیدههای نوین ارتباطی، تأثیرات گستردهای بر ابعاد مختلف روان نوجوانان دارد. در صورت استفاده ناآگاهانه یا افراطی، این فضا میتواند منجر به بروز اختلالاتی نظیر اضطراب، افسردگی، کاهش تمرکز، و اختلالات خواب شود. نوجوانان در مرحله حساسی از رشد روانی قرار دارند و در حال شکلگیری هویت فردی و اجتماعی خود هستند؛ بنابراین، مواجهه با محتوای نامناسب یا مقایسههای اجتماعی در شبکههای اجتماعی میتواند آسیبزا باشد.
